HET PAULUS ORATORIUM
Felix Mendelssohn-Bartholdy
In 1831 ontving Felix Mendelssohn Bartholdy, voordat hij op zijn eerste grote reis naar Parijs vertrok, een opdracht van de Frankfurter Cecilia-Verein om een Paulus oratorium te componeren Zodra hij in 1832 naar Berlijn was teruggekeerd begon hij te werken aan dit project, zijn eerste oratorium.
De productie van een libretto vergde veel tijd. Mendelssohn had Julius Schubring, een theoloog in Dessau, om een schets gevraagd; later vroeg hij Adolf Bernhard Marx en Julius Fürst ook deel te nemen. Anders dan andere oratorium-componisten uit die tijd , eiste Mendelssohn een tekst die helemaal bestond uit Bijbel-citaten, naar het voorbeeld van de Messias van Händel. Bovendien vroeg hij Schubring, in een brief van 22 december 1832, om koralen te gebruiken “uit het gezangboek….op dezelfde manier als de Passie van Bach”. Hij bleef vast houden aan dit plan ondanks de tegenwerpingen van Marx dat koralen niet op hun plaats zouden zijn in een concert oratorium. Pas in 1834 was het ontwerp van de tekst zover gevorderd dat Mendelssohn met zijn compositie kon beginnen. Toch was het werk niet op tijd klaar voor de première-uitvoering die volgens het plan van de Frankfurter Cecilia Verein zou plaatsvinden in het voorjaar van 1836. In plaats daarvan vond de première plaats met Pinksteren van dat jaar op het 18e Muziek Festival van de Neder-Rijn in Düsseldorf, onder directie van de componist. Mendelssohn heeft het werk nog een keer herzien vóór publicatie. Deze uiteindelijke versie werd voor het eerst, in het Engels, uitgevoerd in Liverpool op 7 oktober 1836.
Voor zijn oratorium maakte Mendelssohn een weloverwogen keuze uit het veelbewogen leven van Paulus, zoals dat verhaald wordt in de Handelingen der Apostelen. Het verhaal begint met de steniging van Stephanus door de Joden (de eerste verschijning van Saulus van Tarsus) en vervolgt zijn weg via de wonderbaarlijke bekering tot de scène in Lystra, waar Paulus zelf bijna sterft door steniging, en zijn afscheid in Milete. Terwijl Deel I vertelt hoe Saulus de Christenen vervolgde, behandelt Deel II Paulus moeizame en gevaarlijke werken als missionaris onder de Joden en de heidenen. Velen hebben het betreurd dat Mendelssohn zulke dramatisch doeltreffende episodes als de kerker-scène in Philippi of het tribunaal in Caesarea achterwege heeft gelaten. Hij was blijkbaar niet zozeer geïnteresseerd in een alomvattend beeld van het leven van een historische persoonlijkheid als in bekering en missiewerk, waarvoor Paulus model kan staan. Zodoende overheerst in Deel II van het oratorium een predikende toon in de verkondiging van het Evangelie door de Apostel. Het slotkoor trekt de algemene conclusie dat Gods genade niet alleen neerdaalt op Paulus voor de standvastigheid van zijn geloof, maar op “allen die zijn Verschijning beminnen”. Het doel van het oratorium is dientengevolge een oproep tot bekering , zoals tot uiting gebracht in het grootse koor “Mache dich auf”. Dit maakt ook duidelijk waarom een koraal moest worden opgenomen, waarover Mendelssohn, in een brief aan Schubring van 6 september 1833, zegt “ieder oratorium gebaseerd op het Nieuwe Testament moet natuurlijkerwijze een koraal bevatten”. Het Paulus oratorium overschrijdt de scheidslijn tussen kerkmuziek en seculiere concertmuziek ten gunste van een ondubbelzinnige religieuze boodschap.
Er was nauwelijks één oratorium in de Romantische periode dat Paulus kon evenaren. Pas jaren later werd het in de achting van het publiek overtroffen door Mendelssohn’s Elias, dat volkomen anders van karakter is. In de eerste twee jaar na zijn première werd het uitgevoerd in meer dan vijftig Duitse steden, in vele Europese hoofdsteden en in de Verenigde Staten. De opzet van het werk lokte een hevige controverse uit over de aard van het oratorium. Maar de muziek werd met unanieme lof ontvangen: de rijkdom van de melodische inventiviteit, de volmaakte koren en de uitzonderlijke orkestratie maken dat de Paulus, zelfs vanuit hedendaags standpunt, als één van de meest bijzondere werken binnen de negentiende-eeuwse oratorium traditie gezien wordt.
Christiane Thiede
